Eeuwenlang was het W.G.-terrein een toevluchtsoord voor zieke mensen. Nu is het een echte stadsbuurt die zicht ontwikkelt tot een van de mooiste delen van Oud-West.
Zowel de rijke historie van deze plek als de nieuwste architectuur zijn prominent aanwezig.
Het was een hele operatie, zo'n twintig jaar geleden. In Amsterdam Zuid-Oost was het reusachtige AMC (Academisch Medisch Centrum) verrezen, het eerste
ziekenhuis in Nederland dat was vormgegeven als een stad op zich. Eerst verhuisde het gehele Binnengasthuis, waarna tenslotte de medische faculteit van de
Universiteit van Amsterdam er binnentrok.
In de stad liet dit een aantal grote lege gaten na, waaronder het W.G.-terrein. Deze twaalf hectare grond vormde zelfs het grootste stadsvernieuwingsgebied
dat tot dat moment in één keer was vrijgekomen. Een uniek gebied bovendien, niet alleen omdat het zo ruim was aangelegd, maar omdat hierin nog de hele
roemruchte geschiedenis van het ziekenhuis herkenbaar was.
Al omstreeks 1635 werd op deze plek, toen nog Stads- of Godshuyspolder geheten, een imposant Buitengasthuis gebouwd dat al spoedig de benaming Pesthuys kreeg.
Hier immers kwamen vooral de slachtoffers van besmettelijke zieketn, in die tijd vaak ware epedemieën. Dit Pesthuys functioneerde tot ver in de negentiende eeuw,
toen begon men het te beschouwen als verouderd.
Rond 1900 raakte de ontwikkeling van de medische
wetenschap in een stroomversnelling. Naast het Pesthuys werd daarom een modern paviljoen opgericht waarvan de jonge koningin Wilhelmina, toen tien jaar oud, op 28
mei 1891 de eerste steen mocht leggen (zie de hoek van paviljoen 2, tegenover het poortgebouw). Het was meteen een academisch ziekenhuis, dat in de loop der tijd
zelfs befaamd werd om zijn medische en verpleegkundige kwaliteiten.
Voortdurend werd dit Wilehlmina Gasthuis met nieuwe afdelingen uitgebreid. In 1926 met vier
paviljoens aan de Nicolaas Beetsstraat; in 1927 met een Vrouwenkliniek, in 1932/27 met een Chirurgische en een Ogenkliniek, terwijl in de jaren zestig eerst het
Jan Swammerdaminstituut verrees en vervolgens de Anna Reynvaanflat met -school, voor de huisvesting en scholing van verpleegsters.
Het was een kleine stad op zich, waarvan alle gebouwen in redelijke staad verkeerden toen, in 1983, hun gebruikers vertrokken.
plannen voor hergebruik
Gelukkig was het in die tijd niet meer gebruikelijk om dan maar te slopen. Integendeel, al sinds 1980 werkte de gemeente aan plannen voor hergebruik, overigens in nauw
overleg met zowel bewoners van de aangrenzende Staasliedenbuurt als met onder meer Het Oosten dat als woningbouwvereniging al betrokken was geweest bij een aantal
grote hergebruikprojecten. Dat had geleid tot een Nota van Uitgangspunten waarin bijvoorbeeld stond dat het groen karakter van het terrein moest worden behouden en dat
bestaande gebouwen waar mogelijk een nieuwe bestemming moesten krijgen. Nog belangrijker was dat een rijkdom aan functies werd nagestreefd: naast woningen ook bedrijven
en kunstenaarsateliers; en behalve speelplaatsen ook een scale aan maatschappelijke voorzieningen.
woon en werkplaatsen
Inmiddels is het voormalig ziekenhuisterrein veranderd in een bijzondere stadsbuurt. De ooit enige en trotse toegang tot het terrein, het Poortgebouw in de Helmersstraat,
bevat tegenwoordig luxe woningen met een eigen Vereniging van Eigenaren. De statige Chirurgische Kliniek van voorheen is nu bekend als AOC (Amsterdam Onderenemers Centrum),
een verzamelplaats voor (kleine) ondernemers, varierend van advocaten tot fotobureaus en architecten.
Paviljoen 1 en 2 werden circa 1996 verbouwd tot woningen met werkplaatsen, en onlangs zijn ook de voormalige Vrouwenkliniek en Ogenkliniek verbouwd tot bedrijfsruimten en
kunstenaarsateliers.
Paviljoen 3, in Amsterdams jargon beter bekend als gekkenhuis, werd wel gesloopt. Hier verrezen in de jaren tachtig zeven witte woongebouwen (106
woningen en 28 luxe HAT eenheden), die samen met de 8-verdiepingen hoge toren op de plek van de Neurologische kliniek, een parkstad-achtige compositie vormen. In die zelfde
tijd werden ook de oude paviljoens aan de Beetsstraat tot moderne woningen verbouwd, evenals de Anna Reynvaanflat waar tevens een Beschermd Wonenproject werd gerealiseerd.
De Anna Reynvaanschool deed een aantal jaren dienst als filmacademie. Naast het AOC, op de plek van het voormalig ketelhuis, verrees een groot nieuw woongebouw, waarin
eveneens een bijzondere woongroep werd opgenomen.
nieuwbouwproject
Het sluitstuk van het WG-terrein wordt pas nu, medio 2002, opgeleverd. Dit bestaat uit een opvallend nieuwbouwproject van het Amsterdamse architectenbureau Kwa. Roodbruine woonblokken
met fraaie daklijsten en uitspringende balkons bevatten woningen die wat betreft geluidsisolatie, energieverbruik en ruimtelijkheid voorbeeldig zijn. Bovendien vormen ze, met stedelijke
allure, straks de begrenzing van twee nieuwe, fraaie openbare ruimten. Een hiervan wordt groen: het Andreasplantsoen. Maar het sluitstuk is een waarachtig plein. Uiteraard: het Wilhelminaplein.
Tekst: Hilde de Haan
